दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः

श्लोक 1

श्लोक 2

श्लोक 3

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्। इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्||३||

श्लोक 4-5

श्लोक 6-7

विघ्नभूता [१] यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्| तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् [२] ||६||

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः । समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे ||७||

श्लोक 8-14

श्लोक 15-17

धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्||१५||

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च। प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम्||१६||

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः । अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा||१७||

स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः|१८|

श्लोक 18-23

श्लोक 24

हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम्।
त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||२४||

श्लोक 25-26

श्लोक 27-29

ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम्। दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः||२७||

महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा |
सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च ||२८||

समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः । लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् [१] ||२९||

श्लोक 30-31

श्लोक 32-40

अग्निवेशश्च भेल(ड)श्च जतूकर्णः पराशरः । हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः||३१||

बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः |
तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्||३२||

अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च । श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घ सुमेधसः||३३||

श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम्। यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे||३४||

सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः। साधु [१] भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम्||३५||

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः। सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम् ||३६||

-अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववा (ना) दयत्। नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः ||३७||

शिवो वायुर्ववी सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः | निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः ||३८||

अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर्ज्ञानदेवताः ।
बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा दया ||३९||

तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः । भ(भा)वाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे ||४०||

श्लोक 41

श्लोक 42

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम्| नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते||४२||

श्लोक 43

श्लोक 44

सर्वदा [१] सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम्। ह्रासहेतुर्विशेषश्च, प्रवृत्तिरुभयस्य तु||४४||

श्लोक 45

श्लोक 46-47

सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत्। लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ||४६||

स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम्। वेदस्यास्य, तदर्थं हि वेदोऽयं सम्प्रकाशितः||४७||

श्लोक 48

श्लोक 49

सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः। गुणाः प्रोक्ताः …|४९| प्रोक्ताः…|४९| … प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते||४९||

श्लोक 50

श्लोक 51

समवायोsपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः । तद्द्रव्यं …|५१|

…. समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः ||५१||

श्लोक 52

श्लोक 53

इत्युक्तं कारणं…|५३|
… कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते।
धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्||५३||

श्लोक 54

श्लोक 55

शरीरं सत्त्वसञ्ज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः|
तथा सुखानां, योगस्तु सुखानां कारणं समः||५५||

श्लोक 56

श्लोक 57

वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसङ्ग्रहः। मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च||५७||

श्लोक 58

श्लोक 59-61

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः। विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति||५९||

सस्नेहमुष्णं [१] तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु | विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति||६०||

गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः। श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः||६१||

श्लोक 62

श्लोक 63

साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते|६३| भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते||६३||

श्लोक 64

श्लोक 65

स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च।
कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां सङ्ग्रहः स्मृतः ||६५||

श्लोक 66

श्लोक 67

किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम्।
स्वस्थवृत्तौ मतं किञ्चित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते||६७||

श्लोक 68-73

श्लोक 74-76

पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः | ७४| मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः||७४||

महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च।
अष्टौ मूत्राणि सङ्ख्यातान्यष्टावेव पयांसि च||७५||

शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः ।
य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित्||७६||

श्लोक 77-79

श्लोक 80-85

एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने। इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः…|८०| …फलिनीः शृणु ||८०||

  -शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च । धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्।
-आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम् ||८१||

प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाऽभया| -अन्तः कोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च [१] शारदम्||८२|| –

कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च| -धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्||८३||

मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी । एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च||८४||

नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते। दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने||८५||

श्लोक 86-87

श्लोक 88-91

स्नेहा ह्येते च विहिता सौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च||८८||

सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च। स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि [१] च||८९||

– आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा । -अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने||९०||

अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने| शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च||९१||

श्लोक 92-104

श्लोक 105-113

इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः|१०५ | – अतः [१] क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये ||१०५||

-अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत् ।
उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा||१०६||

प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम् |
बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम्||१०७||

वयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम्।
हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च || १०८||

सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा ।
तृष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च ||१०९||

पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे ।
-अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः [२] ||११०||

योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च ।
पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम्||१११||

नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु [३] च| विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते||११२|| यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक्। अन्नपानादिकेऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः ||११३||

श्लोक 114-115

श्लोक 116-119

इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः। पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः ||११६||

विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा। कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते||११७||

दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च। षड्वृक्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः ||११८||

इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च| मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् [१] ये दिष्टपयस्त्वचः||११९||

श्लोक 120-123

श्लोक 124-125

यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा | तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा||१२४||

औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः | विज्ञातं चापि दुर्युक्तमनर्थायोपपद्यते||१२५||

श्लोक 126-133

श्लोक 134

तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कल्पते।
सचैव भिषजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत् ||१३४||

श्लोक 135

श्लोक 136-140

तत्र श्लोकाः-
आयुर्वेदागमो हेतुरागमस्य प्रवर्तनम्। सूत्रणस्याभ्यनुज्ञानमायुर्वेदस्य निर्णयः || १३६||

सम्पूर्णं कारणं कार्यमायुर्वेदप्रयोजनम्। हेतवश्चैव दोषाश्च भेषजं सङ्ग्रहेण च||१३७||

रसाः सप्रत्ययद्रव्यास्त्रिविधो द्रव्यसङ्ग्रहः । मूलिन्यश्च फलिन्यश्च स्नेहाश्च लवणानि च||१३८||

मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये क्षीरत्वगाश्रयाः। कर्माणि चैषां सर्वेषां योगायोगगुणागुणाः||१३९||

वैद्यापवादो यत्रस्थाः सर्वे च भिषजां गुणाः । सर्वमेतत् समाख्यातं पूर्वाध्याये महर्षिणा ||१४०||

पुष्पिका